Төрөөбүт дойду

Төрөөбүт дойду эбиһээт хас биирдии киһиэхэ төрүөҕүттэн ыла баар. Киһидойдутун ахтар, дьиэтиттэн ырааттаҕына, куруук ахта – саныы сылдьар, төннөр күнүн кэтэһэр.
Киһи төрөөбүт дойдутугар оҕо сааһа, дьоллоох түгэннэрэ ааспыт буолан,сирин таптыыр, харыстыыр уонна убаастыыр гына улаатар эбит. Дойдугар өссө чугас дьонун, кыраттан доҕордоһор дьүөгэлэрин-табаарыстарын, бэйэн дьиэн куруук эйигин эмиэ ахталлар, күүтэллэр.
Мин дойдум – Кэбээйи. Кэбээйи өрөспүүбүлүкэҕэ минньигэс улахан соботунан улаханнык биллэр. Ону таһынан улууспар чох, газ хостонор, элбэх үөрэҕинэн туйгун оҕолор тахсаллар, дэриэбинэлэр үүнэн-сайдан иһэллэр. Өссө Кэбээйигэ саамай улахан күөл – Нидьили – сытар диэн билэбит. Бу барыта биһиги киэҥ туттуубут, инникигэ хардыыбыт.
Төрөөбүт дойдуну ким да сатаан эрдэттэн талбат. Хас биирдии дойду бу сиргэ – олус күндү, кыраһыабай. Дойдутун туһунан куруук үчүгэйи эрэ саҥара сылдьар дойдунаат киһини дьон барыта сөбүлүүр, убаастыыр. Хас биирдии киһи төрөөбүт сирин туһугар кыаллыахтаах, дойдута кэлэр кэскилигэр сайдарын гына кыһаллыахтаах. Ол биһи эбээһинэспит буолар.
Уус уран литэрэтиирэттэн Т.Е.Сметанин “Егор Чээрин” кэпсээнигэр, Чээрин аҕа дойду сэриитигэр бааһынайдары кытта сылдьан, бэйэтин дойдутун ахтара. Нуучча доҕордоругар эр киһи Саха сирин, киэҥ туттууларын, оҕо сааһын, төрөөбүт тылын туһунан дуоһуйа кэпсиирэ. Фашистарга тутуллубутугар, саха тыла киниэхэ да, атын саллааттарга да улаханнык көмөлөспүтэ. Ниэмэстэр сахалыы билбэт буоланнар, Чээрин кинилэри албыннаан барытын саха дьонугар тиэрдибитэ. Бу кэпсээн холобуратөрөөбүт дойду киһиэхэ эмиэ көмөлөөҕүн, наадатын олус үчүгэйдик көрдөрөр.
Ол курдук, Төрөөбүт дойдун – эн туохха да тэҥэ суох баайын, көмөн. Ханна да атын сиргэ сылдьан, киһи куруук төрөөбүт дойдутун ахтара, төннүөн баҕарара күүстээх. Семен Данилова эппитин курдук – “Киһиэхэ төрөөбүт дойдута төрөппүт ийэтин кэриэтэ – сүрэҕин ытатан, ыллатан, норуот кырдьыгар үөрэтэр”. Хас биирдии киһи төрөбүт дойдутун таптыыр эрэ буоллаҕына, дойдубут сайдар, кэлэр кэскилэ арыллар.
Төрөөбүт дойду диэн –
Эн сүрэххэр хатаммыт дьиэн;
Сылаас, тупсаҕай, киэҥ
Төруөххүттэн куруук тардыһыаҥ

Үтүө санаа түмүгэ

Үтүө санаа, бастатан туран, киһи майгытын биир бастакы хаачыстыбата. Үтүөнү оҥорор, айар-тутар, тулалыыр эйгэтин харыстыыр, дьону убаастыыр, барытын сыаналыыр – бу үтүө санаалаах киһи дьыалата буолар. Биһиги олохпутугар үтүө санаа олус суолталаах. Онтон төһө үтүө киһи буоларын бэйэгиттэн эрэ тутулуктаах.
Ханна да буоллун, үтүө санаа куруук кыайар диэн этэллэрин бары истибиппит. Ол курдук, тоҕо үтүө киһи буолар ордугуй? Үтүө санаалаах буоллахына, атын дьон кыһалҕатын өйдүүгүн, төһө табылларынан көмөлө сатыыгын. Оннук түгэҥҥэ көмөлөспүт киһитэ убаастыыр, сөбүлүү көрөр буолар. Онтон салҕыы хас биирдии көмөн иһин өссө элбэх дьон да, кыыл да бары эйиэхэ утары көмөнү уунуохтара. Бу баар – дьиннээх үтүө санаа түмүгэ.
Үтүө санаалаах киһи бу сиргэ элбэхтэр. Куйаар ситимигэр, араас хаһыаттарга куруук “Герой” диэн ааты ылбыт дьону көрөрбүт буолуо. Кинилэр эмиэ олус үтүө санаалаахтар. Бу үтүө санааларыттан, кинилэр бэйэлэрин олохторун кутталга киллэрэннэр, атыттары быыһаан, үрдүк аакка тиксэллэр. Герой профессиялар эмиэ бааллар. Ол курдук, быраастар күн аайы улахан ыарыылар тарҕанар кэмнэригэр дьону эмтээн быыһыыллар, баһаарынайдар баһаартан толлубакка улахан уоттары умуораллар, полиция буулдьаы аһаран сокуону кэһээчиилэри туталлар. Бу профессияларга үрдүгү дьиннээх геройдар эрэ ситиһэллэр.
Саха литэрэтиирэтигэр үтүө санаа түмүгүн көрдөрөр холобурдар бааллар.
Николай Якутскай “Көмүстээх үрүйэ” диэн кэпсээнигэр Уйбаанча бултуу баран иһэн аара суолга кыһыл көмүс булбут. Ону көрөн, уол дьадаҥы дьиэттэн буолан, баайы – дуолу баһылаары атыылыырга санаммыт. Кини аҕата, Сөдьүк оҕонньор, саастаах киһи быһыытынан элбэҕи билэн – көрөн ааспыт, муударай эбит. Оҕотун былаанын билэн, кини улаханнык кыыһырбыт, көмүһү төттөрү миэстэтигэр уур диэн сүбэлээбит. Уйбаанча сатаан булумматаҕа, быраҕарга санамматаҕа. Онтон аҕатыттан тоҕо инник баайга инник сыһыаннаһарын ыйыппытыгар Сөдьүк оҕонньор кэпсээбитэ: Кини эдэр сааһыгар истибитэ, биир уол эмиэ Уйбанча курдук кыһыл көмүһү булан атыылаабытын кэннэ, нууччалар кэлэннэр дойдутун айылҕатын барытын баай булаары хаһан кэбиспиттэр. Ол кэнниттэн, кыыл астара-дьиэлэрэ сүтэн мэлийэн саҕалаабыттар. Саха омук бултуйан эрэ тото аһыыр, тымныыны аһаран олорор буолан, төрөөбүт дойдуларыттан көспүттэр. Оннук гынан норуот төрөөбүт дойдутун алдьатыыга түбэһиннэрбит эбит. Онтон сылтаан Сөдьүк оҕонньор - “Кыһыл көмүс эбэҥкилэр баайдара буолбатах”- диэн тыллыыра. Бу айымньыга оҕонньор баайга-дуолга тардыспакка, бэйэтин олоҕун эрэ санаабакка, үтүө санаатынан төрөөбүт дойдутун кыһалҕаттан быыһаабыт.
Хас биирдии киһи ис дууһатыгар үтүө санаалаах. Ону биһиги көрдөрөргө, дьону кытта үллэстэргэ үөрэниэхтээхпит. Үтүө киһи буоларга күүстээх санаа, амарах дууһа уонна улахан сүрэх наада. Үтүө санаа түмүгүнэн, дьон олоҕо чэпчиир, сирбит барыта харыстабылга сылдьар.

Мин сөбүлүүр суруйааччым

Бу олоххо хас биирдии киһи бэйэтин кэнниттэн историяҕа суол хааллара кэлэр. Ол биһиги аналбыт. Дьоҥҥо барытыгар олох араастык бэриллэр: дьадаҥы-баай, уһун-кылгас, дьоллоох-ыарахаттардаах. Ол эрээри, бары бэйэлэрин ааттарын ааттатан хааларга дьулуһаллар. Холобур, худуоһунньуктарга - ойуулара үйэлэри быһа турар, иистэнньэҥнэргэ - тикпит таҥастара муода буолан сылтан сыл төннөн иһэр. Онтон суруйааччылар айымньылара көлүөнэлэринэн тарҕанан, бэйэтин суолун хаалларар.
Ол курдук, суруйааччы кэнниттэн төрөппүт оҕолорун курдук айымньылара хаалаллар. Саха поэттарыттан Күннүк Уурастыырап, Леонид Попов, Сэмэн Данилов, Петр Тобуруокап уо.д.а. хоһооннорун ааҕааччы сэҥээрэн, сөбүлээн ааҕаллар. Ол иһин кинилэр ааттара билиҥҥигэ дылы күүстээхтик тарҕана сылдьар, ырыалара үһүн үйэлэнэр. Бу баар – суруйааччы дьоло.
Мин сөбүлүүр суруйааччым, буойун-поэт, драматург – Тимофей Егорович Сметанин. Кини төһө да аҕыйах сыл олорон ааспыт да буоллар, бэйэтин кэнниттэн элбэх суолталаах хоһооннору, кэпсээннэри үйэтитэн хаалларбыт. Сметанин ааҕааччыларын саастара араас: кини кыраларга да, улахаттарга да аналлаах айымньылары суруйара. Кыра эрдэхпинэ ийэм миэхэ кини «Куоскалар уонна саһыл» диэностуоруйатын ааҕара. Онтон билигин, бэйэм улаатар сааспар, “Егор Чээрин”, “Лоокут уонна Ньургуһун”диэн сэһэннэрин сөбүлээн ааҕан турабын. Онон, Тимофей Сметанин билиҥҥи үйэҕэ киэҥник биллэр, кини айымньыларынан киинэ устан таһаараллар, кинигэлэри бэчээттииллэр. Мин суруйааччы биир дойдулааҕым буоларынан киэҥ туттабын.
Хас биирдии киһи бэйэтигэр сөптөөх суруйааччытын булан-талан, сэҥээрэн ааҕар. Оннук салҕыы көлүөнэлэргэ үйэтитэн истэхпитинэ, саха лиэтэрэтиирэтэ уһун үйэлэниэ, сүппэт дьылҕаланыа. Оччоҕо эрэ саха норуота кэлэр кэскилэ аһыллар, сайдар кыахтаах.

Күн тэҥэ киһим ийэм

Күн сиригэр ийэттэн күндү киһи суох. Ийэ барахсан оҕотун туһугар түүннэри-күнүстэри сынньаммакка үлэлээн, көмүскээн-харыстаан иитэн таһаарар. Ийэбит баар буолан биһиги ыарахаттары, табыллыбатах күннэри аһардабыт. Кини аттыбытыгар баар буолара – туохтан да сылаас, күндү.
Кыра эрдэхпиттэн сөптөөх суолу таларбар суольдут сулуһум – мин ийэм. Өйдүүбүн, сарсыарда күн уота харахпар тыгарыттан уһуктан туран, атах сыгынньах сүүрэн кэлэн көрөрбөр, ийэм хара сарсыардаттан минньигэс алаадьытын буһарара, сытын дьиэҕэ тарҕатара. Ийэм аһа – куруук миэхэ саамай минньигэс. Астына-дуоһуйа алаадьыны сүөгэйдээн, үөрэ-көтө кэпсэтэн, күндүлэһэн, күүс-кыах ылан саҥа күнү сэниэлээхтик саҕалыырбыт.
Онтон, мин билэбин – биһиэхэ да баар, арыт өйдөспөт, кыыһырсар түгэннэрбит. Ол да буоллар, сарсыҥҥыга куһаҕан санааны кыайан, эйигин кытта кыыһырсыбыппыттан кэмсиммэтэх күнүм диэн отой суох. Саамай өйдүүр, таптыыр, чугас доҕорум – эн, мин ийэм.
Бу күн сирин анныгар үтүө барыта тапталтан саҕаланар. Олоххо биһиги тапталы үрдүктүк тутан, ситиһиилээх буолан, Ийэ дойдуга кэлэр кэскили аһабыт. Оттон күүстээх тапталы биһиэхэ ийэбит барахсан оҕо сааспытыттан атаахтатан, сыллаан-кууһа иҥэрэрин умнар кыах суох. Ийэм барахсан баарын тухары олох баар. Туох барыта күндү Күн Күбэй Ийэттэн сайдар, төрүөттэнэр. Биһиги ийэбитигэр туохха да тэҥэ суох сыһыаннаах ииппитигэр махтанан туран, куруук таптыы, көмөлөһө сылдьыахтаахпыт.

Төрөөбүт төрүт тылым – мин баайым

Төрөөбүт төрүт тылбыт өр сыллар усталарыгар өбүгэлэрбититтэн билиҥҥҥигэ диэри сүппэккэ-симилийбэккэ устан кэллэ. Урукку саха кииһитэ, төһө да сатаан суруйбат – аахпат да буоллар, бэйэтин санаатын уус-уран тылынан этэрэ. Онтон сурук-бичик киирбитин кэннэ, төрөөбүт тылын таптаан, үрдүктүн тутан суруйбатах суруйааччы диэн суох.
Чахчы, норуот көлүөнэттэн көлүөнэҕэ төрөөбүт тылын тарҕатар буоллаҕына эрэ, норуот аат сүппэт кыахтаах. Онтон билигиҥҥи олоххо хайдаҕый? Аныгы сайдыылаах олоххо оҕолор бары гаджеттарынан туттар буоланнар тылбыт сүтэр кыһалҕаҕа киирдэ. Оҕо саастарыттан нууччалыы мультиктарга улаатан, тыллара буккуллар. Ол эрээри, бу кыһалҕаны Саха дьоно үчүгэйдик өйдүүр буолан, мультиктары тылбаастаан, сахалыы саҥалаабыттара. Онтон ол эмиэ улахан үлэттэн тахсар.
Ол курдук, төрөөбүт тыл сүппэтин гына үлэни дьиэ кэргэнтэн, төрөөбүт алаастан саҕалаан, үөрэх-билии ылар тэрилтэлэргэ, тулалыыр эйгэҕэ диэри барыахтаах. Саха норуодунай поэта Күннүк Уурастыырап бэргэнник этэрэ: «Биһиги Ийэ тылбыт – саха тыла – киэҥ, дириҥ, муударай ис хоһоонноох, хомоҕой, ньымсаҕай, имигэс формалаах, бэрт баай, дьэлэй элбэх өҥнөөх, сүрэҕи өрүкүтэр, дууһаны долгутар, өйү үлүһүтэр күүстээх-кыахтаах, имиҥнээх-илбистээх, кэрэ дьикти тыл».
Төрөөбүт төрүт тылбыт, кырдьык даҕаны, биһиги олохпутугар дириҥ силис буолар, ол силиспитин кытаатыннарар, дириҥэтэр сылтан, төрөөбүт тылбытын өрүү өрө тута, сайыннара сылдьар эбээһинэстээхпит биһиги, кэлэр кэнчээри саха ыччата.

Ырыа – олох аргыһа

Ырыа – диэн биһиги олохпутугар саамай нарын-намчы кулгаахха минньигэс мелодия, ураты эйгэ. Ырыа бэйэтэ туспа олохтоох, араастаах. Эбэтэр, үтүктүбүт курдук, ырыа хас биирдии киһи олоҕо. Ол курдук, үөрбүт-көппүт мелодиялаах – кыра бэһиэлэй оҕо ырыата, муударай тыллардаах, эдэр сааһы ахтылҕаннаах– саастаах киһи ырыата.
Ырыа элбэх араас көрүҥнээх. Ол барыта уөбүгэлэрбититтэн норуот ырыатыттан саҕаламмыт. Урукку саха киһитэ үлэлии да сылдьан, уһун айаны туораан ди иһэн куруук бэйэтигэр саҥа ырыалары ботугураан ыллыыра. Онтон оннук тарҕанан, үйэлэринэн тиийэн ааптара сүтэн, норуот ырыата диэн ааты ылара. Бу норуот ырыаларын билиҥҥи кэмҥэ дылы эдэр да дьон үчүгэйдик билэллэр.
Оттон билигин үйэ уларыйан, ханнык баҕар киһи профессионально ырыа суруйан таһаарар кыахтаах. Онтон эдэр ыччакка тарҕаннаҕына, ырыаһыт эмиэ биллэр киһи буолан бэйэтин кэнниттэн суол хаалларар. Холобур, саха ырыаһыттартан Далаана, Виталий Очиров, Сахамин, Розалина Файрушина - киэҥник биллэр, хас да сыл ырыаннан дьарыктанар дьон буолаллар. Кинилэр элбэх дьону ырыаларынан үөрдэллэрэ, кыһалҕаттан таһаараллара.
Мин ырыа куттаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөммүн, олоҕум аргыһа ырыа буолла. Кырабыттан өйдөөн көрбүтүм, ырыаны хоһооннооҕор түргэнник ылыныахха сөптөөх эбит. Ол иһин, онтон ыла оскуолаҕа үөрэтиэхтээх хоһооннорбун мелодиялаан биэрэн, ырыа курдук үөрэтэрим. Дьиэҕэ да, таһырдьа да – куруук ыллыы сылдьааччым. Онтон кыра кылаастарга ийэм музыкальнай оскуолатыгар киллэрэн, бэйэм сыанаҕа ыллыыр кыахтаммытым. Төһө да өр бэлэмнэнэр, долгуйар, ыарырҕатар да буолларбын, ыллаатахпа санаам көтөҕүллэрэ, дууһам ырааһырара. Ол курдук мин өйдөөбүтүм: ырыа – мин аргыһым, кэлэр кэскилбэр суолум. Кырдьык даҕаны, ырыаны иһиттэххэ, ыллаан көрдөххө, айдахха – эн бэйэн сайдаҕын, ыарахаттары хардыылыыгын.
Ырыа баарын тухары киһи баар. Санньыйбыт санааны суох оҥорор, сүргэни көтөҕөр, үтүө санаана төрүттүүр ырыа баар буолара олус үчүгэй. Ырыа нөҥүө дьону кытта уопсай тылы буолуохха сөп: ханна да тиийдэрбин, кимниин да саҥарарбын, толлубакка кэпсэтэ, санаабын аһаҕастык этинэ үөрэнэбин. Мин сүрэхпэр ырыа – дууһам иэйиитэ, сүрэҕим харысхала.

Дойдум тымныы кыһына

 Кыһын хас биирдии киһини кытары тымныыны, хаары, тыаллары, халыҥ таҥастары кытта сыһыаннаах буолар. Ол эрээри, араас-араас дойдулар кыһыннара атын. Соҕуруу диэки куруук кыһыннара Саха сирин сайынын кэриэтэ: хаар биирдэ эмэ түһэр, таһырдьа улаханнык тымныйбат, күн күнүстэри быһа тыган турар. Онтон хоту дьонугар хайдах буолуой?
Мин саха сирин олохтооҕунабын. Бастакы хаарбыт күһүн түһэр, онтон кыһын саҕаланыытыгар номнуо тобугу тобугу хаар түспүт буолар. Саха сирин кыһына хараҥа, саамай уһун, тымныы. Күн-түүн аайы күммүт кылгыыр, түүн уһуур. Ахсынньы ыйтан Тымныы оҕүһа үөскээн дойдубут үрдүгэр турар. Бытарҕан тымныы үгэннээн турдаҕына, туох барыта иһийбиккэ дылы буолар. Сорох кыыл-үөл утуйар.
Дьон аймах эрдэттэн кыстыкка бэлэмнэнэр. Урукку дьылларга саха дьоно элбэхтик бултаан, ас оҥостон, түүтүнэн таҥас тиктэн тымныыны кыайардыы аһараллара. Билигин үйэ уларыйан ыал дьиэтин оттон, хамнаһынан ас ылынан, тымныыттан халыҥ таҥаһынан быыһанан кыһыны улаханнык биллэрбэккэ ааһар кыахтаахтар.
Бытарҕан тымныылар аастахтарын аайы Тымныы оҕус муостара тостон саҕалаан, бэйэтэ сүтэргэ тиийэр. Оннук гынан Саха дьоно сааһы уруйдаах-айхаллаан көрсөллөр. Төһө да хоту тымныы сиригэр олордохпутун иһин, биһиги төрөөбүт дойдубутун олус таптыыбыт.
Төрөөбүт дойдуттан кэрэ киһиэхэ туох да суох. Ханнык баҕарар киһи төрөөбүт дойдутун харыстыы сылдьыахтаах. Сахабыт сирин кыһына, сайына, сааһа, күһүнэ олус кэрэ. Билигин даҕаны, урукку да кэмҥэ син биир киһи дьыалата суох олорбот. Тымныы кыһыҥҥа кыһаллыбакка, Саха дьоно үлэлиир-хамсыыр.

Олох үрүҥ, хара өрүттэрэ

Киһи олоххо кэлиитэ – улахан үөрүү, олохтон сүтүүтэ – хатыламмат хомолто. Софрон Петрович Данилов эппитин курдук:«Киһи орто дойду мааны ыалдьыта буолуохтаах». Бу тыллары кытта мин сөпөһүөм этэ. Санаан көрдөххө, ким да эрдэттэн дьылҕатын, төлкөтүн билэр кыаҕа суох. Ол эрэн, төһө үчүгэй сыананнан үөрэҕи бүтэрэрим, ханнык идэни баһылаан олорорум, оҥостор дьиэ кэргэним барыта бэйэбиттэн эрэ тутулуктаах.
Олох үрүҥ өрүттэрин Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа, Тимофей Сметанин, Николай Неустроев, Юрий Гагарин, Петр Чайковский харахтарынан көрүхпүн баҕарабын. Кинилэр ыраас санаалара, олоххо тардыһыылара, дойдуларыгар итии-истиҥ тапталлара элбэххэ үөрэтэр, ыҥырар. Олохторун тухары бэйэлэригэр үрүҥ өрүтү өрө тутан, дьоҥҥо-сэргэҕэ хайҕанан олорбуттар. Кинилэр айар – тутар талааннара куруук үйэтитэн күлүмнүөҕэ, норуот дьолунан туолуоҕа.
Олох хара өрүттэрин санаан да көрүөхпүн баҕарбаппын. Алдьархайдаах, олохторун улахаҥҥа уурбат дьон сыыһа суолунан баран, манныкка түбэһэллэр... Уоруйахтар, өлөрүөхсүттэр, аргыһыттар... Ким да табыллыбатах дьылҕалаах төрөөбөт. Кэлэр кэскилбит суолун биһиги бэйэбит эрэ оҥостор кыахтаахпыт. Алҕас сыыһа баран ыллахха, төттөрү үтүөҕэ төннөр ыарахаттардаах. Ону өйдүү-саныы сылдьан, оннук буолбатыгар дьулуһуохтаахпыт.
Үрүҥ санаа туохтааҕар да бу олоххо үчүгэй. Кини кынаттанан туран, норуотум иннигэр саҥа саҕахтары, байҕаллары арыйар, бэйэтин суолун историяҕа хаалларар, биһигини харыстыыр

Куйаар ситимэ биһиги олохпутугар

Билиҥҥи ХХ| үйэҕэ оҕоттон кырдьаҕастарга диэри бары күннээҕи олоххо социальнай ситимнэргэ олорор буоллубут. Кылгас кэм иһигэр бу ситимнэр түргэнник тарҕанан, ыалга барыларыгар баар буоллулар. Онтон сылтаан мөккүөр тахсан ылла: маннык куйаар ситиминэн туттар үчүгэй дуу эбэтэр куүһаҕан дуу?
Мин санаабар, бу үйэҕэ куйаар ситимэ олохпутугар баара үчүгэйдээх даҕаны, куһаҕаннаах даҕаны. Бастатан туран, үчүгэйэ диэн, ыраах олорор чугас дьоҥҥун кытта эрийэн да, суруйсаһан да, видеоннан да кэпсэтиэххэ сөп. Өссө эбиитин, дьиэҕэ олорон араас дойду кэрэ көстүүлэрин, дьиэлэрин, кэрэхсибиллэрин интэриэһиргээн көрөр кыахтаахпыт. Хаччы бараабакка эрэ, куйаар ситимигэр кинигэ арааһын, сонуннары барытын ааҕаҕын, истэҕин, бэйэн да суруйаҕын. Оннооҕор, атын дойдулартан ыраах олорон оннооҕү үөрэхтэргэ, үлэҕэ киириэххэ сөптөөх.
Онтон биир өттүнэн куйаар ситимигэр олоруу киһи бириэмэтин сиир. Сорох дьон үлэлэрин-дьыалаларын умнан, күнүстэри-түүннэри төлөпүөҥҥэ олороллор. Ол аата социальнай ситимнэр киһини иирдэллэр, тылын-өһүн мөлтөтөр. Интэн сылтаан элбэх оҕо грамматика өттүнэн мөлтөх буолан тахсаллар. Бу хомолтолоох. Өссө куйаар ситим нөҥүө албын сурахтары тарҕатан дьону – сэргэни күүскэ аймыыллар, куттууллар. Бу эмиэ куһаҕаҥҥа тиэрдэр кыахтаах. Онон куйаар ситими сөптөөхтүк, наадаҕа эрэ туттарга хас биирдии киһи үөрэниэхтээх, атыттары эмиэ санаан туран албыны тарҕатыа суохтаах, бэйэтин норуокка үчүгэй өттүтүнэн көрдөрүөхтээх. Оччоҕо эрэ куйаар ситимэ биһиги олохпутугар куттала суох, туһалаах оруоллаах.
Онтон биһиги, сахалар, атын сайдыбыт омуктары үтүктэ сатаабакка, бэйэбит сиэрбитин-туоммутун тутуһан, аньыыны оҥорбокко, олохпутугар сөптөөхтүк салайан Сахабыт сирин туһугар эйэлээхтик олорорго, үөрэхтээх мааны дьон буоларга тардыһыахтаахпыт.